de Wijzen uit het oosten

 

Wijzen uit het oosten

Word – 34,0 KB 16 downloads

Boven: model van een ziggoerat

Links: het oude oosten

Wat zijn magiërs?

Volgens Mattheüs 2:1 kwamen er ‘wijzen uit het oosten’ in Jeruzalem aan. Hun aantal is onbekend. De traditie zegt: drie, omdat ze drie geschenken gaven. Ook hun namen zijn in legenden bedacht: Casper, Melchior en Balthasar. Zelfs al zouden het er drie zijn dan nog zullen zij begeleid zijn door meer metgezellen, gezien de lengte van de tocht, de aan het reizen verbonden risico’s en de veiligheid vanwege de kostbare schatten die zij bij zich hadden.

Het Griekse magoi (μάγοι), meervoud van magos (μάγος), kan in plaats van met wijzen beter weergegeven worden met magiërs. In het vervolg wordt daarom deze benaming gebruikt. Van magos is ook ons woord magie afgeleid. Dan denken we aan tovenaars en charlatans en die werden destijds ook zo genoemd.

De magiërs uit Mattheüs 2 echter vormden een priesterlijke kaste die met Chaldeese astronomen hun kennis van sterren en planeten in dienst van de astrologie stelden.[1] Hemellichamen werden door hen gezien als de exponenten van goddelijke machten. Kennis en studie van alle hemelverschijnselen en de interpretatie daarvan (astrologie) was voor hen een manier om te communiceren met hun goden. In de stand van de sterren meende men boodschappen van hun goden te kunnen lezen omtrent toekomstig heil of onheil. De kennis daarvan werd dan ook hoog aangeslagen. Daarom waren ze meestal aan het hof van een koning te vinden, zoals het boek Daniël ons ook laat zien. Vanuit de Babylonische cultuur is bekend, hoe zij vanuit hun tempel op een hoge toren, een ziggoerat de sterren bestudeerden.

Hoe lazen zij de verschijnselen in de sterrenwereld dan? Op een gevonden kleitablet uit Mesopotamië komt bijvoorbeeld de volgende aantekening voor: ‘Veertiende dag van deze maand: Venus onzichtbaar, de maan verduisterd: ongeluk voor Elam en Syrië, vrede in ons land’. Er zijn intussen tienduizenden kleitabletten gevonden met gegevens over waarnemingen.

magiërs waren tevens de geleerden, de wetenschappers van het oude oosten. Hun kennis van zaken op astronomisch gebied was bewonderenswaardig groot. Belangrijke verschijnselen, zoals zons- en maansverduisteringen en conjuncties (samenstanden) van sterren en planeten, konden zij voorspellen, wel vierhonderd jaar van tevoren en tot op vier dagen nauwkeurig, zoals uit gevonden documenten is gebleken.  

 

Waar komen de magiërs vandaan?

Mattheüs 2 verschaft ons geen informatie over hun herkomst. Er wordt slechts gezegd dat zij uit het oosten komen. Dat is een rekbaar begrip. Men heeft wel gedacht aan Arabische astrologen, maar ook aan magiërs uit het noordelijker gelegen Assyrië, uit Babel of uit Perzië. Ook in India en China werd astrologie bedreven, maar zij vallen af omdat ze wel erg ver weg liggen voor een tocht naar Judea. Ook lijkt hun interpretatie in Judea te moeten zijn dan moeilijk verklaarbaar.

Het is lastig om met zekerheid vast te stellen waar de magiërs vandaan kwamen. Er verscheen inmiddels een stroom aan boeken, wetenschappelijke artikelen en theorieën om de ster en alles rond de magiërs te verklaren. In 2014 was er zelfs een internationaal congres in Groningen aan gewijd, waarover een boek verscheen.[2] 

--> Babel ligt qua afstand en mate van beoefening van astrologie het meest voor de hand.[3] Al blijft het wat vreemd, dat de Parthische magiërs als wetenschappers van toen, helemaal niets van de staatkundige situatie in Judea of Palestina afweten. Je zou dat wel verwachten omdat Babel nu ook weer niet zover van Palestina aflag. Ze zoeken een geboren Koning, maar ze gaan niet naar het paleis van koning Herodes, waar ze het Kind konden verwachten. Het lijkt er op, dat ze niet eens weten dat Herodes koning is. Dat Herodes nogal wreed en wraakzuchtig is ten aanzien van rivalen die het op zijn troon hebben gemunt schijnen zij evenmin te weten.

--> Perzië, het huidige Iran (toen Elam), dat verder weg ligt. De magiërs uit Perzië stonden even hoog aangeschreven als die uit Babel en waren even goed ontwikkeld. Zij kunnen nazaten zijn geweest van leerlingen van Zoroaster (circa 1000 v.Chr.) die voorspeld had, dat er ooit een koning zou opstaan die over alle volken zou heersen en die een afstammeling van Abraham zou zijn.[4] De benaming magoi wordt in literatuur uit de tijd voor Christus vooral gebruikt voor deze Zoroastrische priesters. Al heel vroeg in de geschiedenis van de kerk meenden christenen, dat de magiërs uit Perzië kwamen. Christenen in de catacomben van Rome schilderden magiërs met Perzische gewaden (typerende mutsen en broeken). Ook veel kerkvaders meenden dat ze uit Perzië kwamen. Maar baseerden zij hun mening op overgeleverde verhalen uit de eerste helft van de eerste eeuw? Dat is niet bekend. Volksverhalen zijn vaak niet gebaseerd op feiten. Toen Marco Polo op zijn reis naar China (van 1271-1295) in Perzië was, in het plaatsje Saveh, kreeg hij van bewoners daar te horen, dat de magiërs vanuit die plaats aan hun reis begonnen waren. In Perzië (Iran) doen nog steeds verschillende volksverhalen hierover de ronde. Maar uiteindelijk kan dit allemaal legendevorming zijn.

 

Wat zagen de magiërs in hun land?

Volgens Mattheüs 2:2 hebben zij in hun eigen land een ster gezien. Het Griekse woord astera dat met ster is vertaald betekent echter niet alleen ster, maar in het algemeen elk hemellichaam, behalve zon en maan. Voor planeten en sterren had men namelijk geen apart woord.[5] Van het woord astera zelf worden we dus niet wijzer. De magiërs hebben in elk geval deze ster of planeet, al of niet in combinatie met andere en gedurende een grotere periode, in verband gebracht met de geboorte van een Koning in Judea. Het is ‘Zijn ster’. Zij vinden dat bijzonder genoeg om Hem daarvoor te komen aanbidden. Daarom komen ze in Jeruzalem aan. Wat de Ster van Bethlehem kan zijn geweest wordt toegelicht in een gelijknamige bijdrage elders.  

 

Wanneer zijn de magiërs verschenen?

Mattheüs 2:1 wekt de indruk, dat de magiërs vrij spoedig na Jezus’ geboorte in Jeruzalem aankwamen. Toch hoeft dat niet. Het is wel aannemelijk om in elk geval uit te gaan van een bezoek van de magiërs na de voorstelling in de tempel, veertig dagen na Jezus’ geboorte. Jozef kan dan ook na de droom, waarin een engel hem opdracht geeft naar Egypte te vluchten, vertrekken zonder in Jeruzalem nog verplichtingen te hoeven vervullen. Het bezwaar, dat Jezus’ geboorte in Jeruzalem dan via Simeon, Anna en andere godvrezende mensen in Jeruzalem bekend moest zijn, terwijl het in Mattheus 2:2 lijkt alsof niemand daarvan iets afwist, kan ondervangen worden door eenvoudig aan te nemen, dat deze vromen daar naar buiten toe niets of zeer weinig hebben laten blijken.

Een bezoek van de magiërs na veertig dagen lijkt ook logisch, gezien de tijd die zij nodig hadden voor hun tocht inclusief de voorbereidingen daartoe. Een tocht vanuit Babel met een kameel of dromedaris duurt minstens dertig dagen,[6] ervan uitgaande dat een kameel 50 km per dag aflegt. Met de voorbereiding erbij zit je dus al snel op veertig dagen. Vanuit Perzië zou dit nog langer duren. Wel is er de onzekerheid of hooggeplaatste figuren als deze magiërs dan niet per paard zouden reizen. Dan nog lijkt veertig dagen voor een reis naar Jeruzalem erg kort.

Er wordt wel verondersteld, dat de magiërs wel een jaar tot anderhalf jaar later gearriveerd zouden zijn. Dat is mogelijk, al lijkt anderhalf jaar later wat teveel van het goede. Het is zeker niet uitgesloten, dat de magiërs een lange reeks van astronomische verschijnselen nodig hadden om uiteindelijk te kunnen concluderen, dat in Judea een Koning is geboren. Zie hiervoor het submenu ‘Ster van Bethlehem’.

Het is echter niet juist om dit te bewijzen met het gebruik van het Griekse woord voor Kind in de verzen 9 en 11. Het Grieks kent twee woorden, namelijk brephos (ongeboren of zojuist geboren kind) en paidion (kind). Men zegt dan: in Lukas 2:12,16 wordt Jezus een brephos genoemd en in Mattheüs 2:9,11 een paidion. Jezus zou dan inmiddels al een heel stuk ouder zijn toen de magiërs kwamen. Op zich kan dat wel, maar men ziet over het hoofd, dat Lukas de veertig dagen oude Jezus in Lukas 2:27 ook een paidion noemt en Johannes de Doper bij de besnijdenis op de achtste dag in Lukas 1:59 eveneens. Dit onderscheid in woordgebruik is dus geen betrouwbare indicatie voor het tijdstip waarop de magiërs verschenen.  

Verder menen anderen uit het feit, dat Herodes de kinderen van twee jaar oud en jonger liet ombrengen, dat Jezus ten tijde van de kindermoord meer dan een jaar oud was. Herodes had die tijd immers nauwkeurig bij de magiërs onderzocht. Maar de leeftijdsgrens van twee jaar is ruim (zo niet zéér ruim) genomen om het de soldaten die het moordplan moesten uitvoeren makkelijker te maken. Ook hieraan kan dus geen duidelijke conclusie worden verbonden, al is het niet onmogelijk, dat Jezus toen inderdaad al een jaar of iets ouder was. Al met al is een bepaald tijdstip waarop de magiërs in Jeruzalem aankwamen niet uit Mattheüs 2 af te leiden.

 

De magiërs in Jeruzalem

In Jeruzalem veroorzaakt het bezoek van de magiërs nogal opschudding. Herodes raakt in verwarring en reageert als door een wesp gestoken. Het is namelijk bekend, dat hij astrologische centra spondorde en dus geweten moet hebben, dat magiërs niet alleen priesters waren, maar ook als koningmakers voor de Parthen fungeerden. Herodes zag zijn troon bedreigd worden door de pas geboren ‘Koning van de Joden’ (Matth. 2:2) die de magiërs komen aanbidden. Dat Jeruzalem net als Herodes in verwarring raakte betekent niet, dat de inwoners ondersteboven waren van de eventuele geboorte van de Messias - daar geloofde niemand iets van, niemand ging ook met de magiërs mee - maar dat zij de adem inhielden hoe Herodes op dit bericht zou reageren. Ze waren ervoor beducht wat daaruit nu weer aan nare gevolgen kon voortvloeien. De inwoners van Jeruzalem wisten maar al te goed hoe Herodes nog recent met rivalen om ging. Om zijn troon veilig te stellen bracht hij zelfs zijn eigen vrouw en drie zoons om. En nu dit weer! De inwoners van Jeruzalem verwachten het ergste.

Herodes merkt, dat de magiërs zeker zijn van hun zaak. Ze schamen zich in Jeruzalem niet voor hun vraag en hebben er niet zomaar een enorme reis voor over. Hij raadpleegt de overpriesters en schriftgeleerden, die Micha 5:1 citeren zonder het woord Heerser te noemen. Kennelijk om niet op nog meer zere tenen van heerser Herodes te trappen. Ze noemen nu een Leidsman, die het volk Israël zal weiden, daarmee Micha 5:3 in vers 1 interpreterend. Herodes weet nu dat ze in Bethlehem moeten zijn. Daarna laat Hij de magiërs in het geheim komen en zendt hen op onderzoek uit in Bethlehem. Hij neemt Gods Woord paradoxaal genoeg serieuzer dan de overpriesters en schriftgeleerden.

Hoewel Bethlehem maar een paar kilometer verderop ligt gaat Herodes zelf niet mee, ook geen zaakgelastigde van hem. Daar krijgt hij later spijt van. Ook gaat niemand van de overpriesters en schriftgeleerden met de magiërs mee. Die gaan er vanuit, dat als deze Heerser geboren zou zijn, het aan hun wel als eersten bekend was gemaakt. Dat ze het van heidenen te horen zouden moeten krijgen is onmogelijk. Het verhaal van de magiërs heeft voor hen dus niets te betekenen. Toch hebben ze het via deze magiërs te horen gekregen. Jeruzalem wordt zo toch nog op de hoogte gesteld van de geboorte van de Zaligmaker. Dat leidt reeds nu tot een afwijzing van Hem van de kant van de geestelijke leidslieden en tot moordplannen bij de Idumeeër Herodes. Simeon krijgt al snel gelijk. Jezus is een teken dat weersproken wordt.

Hier tekent zich al iets af van het verzet vanuit het geestelijk centrum Jeruzalem, dat uiteindelijk toch tot Jezus’ dood zal leiden, niet via Herodes, maar via het Sanhedrin! 

 

De magiërs in Bethlehem

De magiërs weten nu vanuit de Schrift dat ze in Bethlehem moeten zijn. Als ze in Bethlehem aangekomen zijn kunnen zij het huis waarin Jezus Zich bevond eenvoudig door navraag vinden. Het bezoek van deze opvallende magiërs zal in dat kleine dorp veel opzien gebaard hebben. Mattheüs noemt intussen een huis waarin Maria en Jezus zich bevinden. Velen menen, dat Jozef en Maria de stal verlaten hebben en nu in een huis wonen. Jezus werd echter geboren in een bijruimte van een woonhuis, zoals aangetoond in een andere bijdrage. In Mattheüs 2:11 kan het dus gewoon over hetzelfde huis gaan. Vaak woonden er meerdere families in een patriarchale woning en dat voor lange tijd en soms permanent.

 

De Koning gevonden en aanbeden

De bevestigende woorden van Maria hebben de magiërs ervan overtuigd dat ze op de goede plaats waren en dat het Kind een groot Koning met universele aspiraties was. Ze hadden zich niet vergist, ondanks het feit, dat ze aan het Kind niets bijzonders zagen. De eenvoud van Zijn ouders schrok hen niet af. Zij aanbaden het Kind en gaven het zeer kostbare, koninklijke geschenken, waarmee zij Hem goddelijke eer bewezen. 'In de Grieks-Romeinse wereld fungeerden deze magiërs als hoffunctionarissen die een nieuwe koning kozen en deze ook aanbaden door middel van proskynesis'.[7] Proskynesis betekent: een eerbetoon brengen door te knielen of zich ter aarde te werpen. Ten onrechte worden de drie geschenken soms vergeestelijkt en als symbolen gezien van de drie ambten van Christus.

Verder lezen we in vers 10: ‘Vonden zij het Kind met Maria’. Dat hoeft niet te betekenen, dat Jozef er niet was. Wel kan dit erop wijzen, dat Jezus zich op de schoot van Maria bevond, omdat eerst Hij en onmiddellijk daarop Maria wordt genoemd. Jezus bevindt zich dus in haar onmiddellijke nabijheid.

Het lijkt aanlokkelijk om het bezoek van de magiërs geduid te zien vanuit Jesaja 60:3,6 waar we lezen: ‘En heidenvolken zullen naar uw licht gaan en koningen naar de glans van uw dageraad’ en ‘goud en wierook zullen zij aandragen’. Ook zou gedacht kunnen worden aan de Psalmen 45:13 en 72:10,11,15, waar koningen en heidenen geschenken en goud aanvoeren en voor de Koning zullen knielen en neervallen. Deze teksten hebben echter een bredere betekenis en komen niet helemaal overeen met het verhaal van de magiërs. Zij waren ook geen koningen. Wel is het bezoek van de magiërs een teken van de profetieën, dat Christus ook gekomen is voor de heidenen. In dit geval zetten de heidenen Israël zelfs beschaamd. De aanbidding van de magiërs is dan ook een voorbode en teken van de toestroom van heidenen die na Pinksteren in de Messias als hun Zaligmaker zullen geloven.

 

Blijkbaar hebben de magiërs de nacht erop doorgebracht in het huis waar Jozef en Maria (in)woonden of ergens anders in Bethlehem. Als het donker is en midden in de nacht, is het weer de ster die hen tot hun grote blijdschap - in hun vaktaal - bevestigt, dat ze op de juiste plaats zijn. Ze waren die nacht in elk geval dicht genoeg in de buurt gebleven van Jozef en Maria om hen later te kunnen vertellen van hun bijzondere nachtelijke ervaring met de ster en van Gods waarschuwing in de droom om niet naar Herodes terug te keren. Zo keerden zij via een andere route naar hun land terug.

 

TvdB 25102026 / 1 / 566 / 581

Voetnoten

[1] Geurt Henk van Kooten, Echo’s van het goede nieuws; de evangeliën in context, toen en nu, KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht, tweede druk, januari 2026, 124-135. 

[2] George (Geurt Henk) van Kooten en Peter Barthel, The Star of Bethlehem and the Magi: Interdisciplinary Perspectives from Experts on the Ancient Near East, the Greco-Roman World, and Modern Astronomy, Brill, Leiden/Boston, 2015.

[3] Volgens Geurt Henk van Kooten, in Echo’s, a.w. 149, opereerden zij vanuit Ctesiphon, Babylonië, en waren zij beïnvloed door de Grieks-Romeinse astrologie.

[4] De verwachting van een komende wereldheerser in Judea is overigens ook bij Romeinse historici uit de tweede eeuw v.Chr., zoals Suetonius, te lezen.

[5] Het woord planeten dat de SV in 2 Koningen 23:5 noemt is niet helemaal juist. Zoals de HSV vertaalt gaat het om sterrenbeelden, de hele zogenaamde dierenriem (zo ook Leidse Vertaling en Gispen c.s. in de Bijbelse Encyclopedie).

[6] De in het kader van het ‘magische’ jaar 2000 gehouden reconstructie van deze tocht onder de naam Magi 2000 duurde aanzienlijk langer, namelijk drie maanden. Dit was een humanitaire tocht voor kinderen in het Midden-Oosten waarbij van tijd tot tijd gestopt werd. De 1600 km lange reis begon op de grens Iran/Irak en liep via een oude karavaanroute naar Syrië, Jordanië, Jericho en zo verder naar Bethlehem.

[7] Geurt Henk van Kooten in een nieuwsbericht op www.rug.nl/news/2014/12/studium-generale-star-bethlehem.