de Ster van Bethlehem

Hierboven een traditionele voorstelling: drie wijzen die in de nacht op kamelen reizen om een ster te volgen. Lees het verhaal hieronder en ontdek waarom zij gewoon overdag reisden. 


Nieuwe uitgebreidere versie

van 12-11-2026/736.

Het artikel is ook hieronder te lezen, maar de Wordversie is beter leesbaar.

De ster van Bethlehem

Word – 114,2 KB 1 download

Een korte weergave van de theorie van Dwight R. Hutchison kan hiernaast gedownload worden. Zie ook https://mulbabbar.com om o.a. zijn volledige boek uit 2024 in PDF te lezen. De titel is: The Lion Led the Way.

Hutchison gaat uit van de eerste verschijning van Jupiter op 29 juli 3 v.Chr. en bezoek van de wijzen tijdens het stationaire punt op 28 december 2 v.Chr. Jezus' geboorte zou dan eind december 3 v.Chr of begin januari 2 v.Chr. geweest kunnen zijn. 

Hutchison: Matthew's Magi never visually followed a star

PDF – 2,9 MB 750 downloads

Mattheüs 2 (HSV)

Mattheüs 2:1 Toen nu Jezus geboren was in Bethlehem, in Judea, in de dagen van koning Herodes, zie, wijzen uit het oosten kwamen in Jeruzalem aan,
2. en zeiden: Waar is de Koning van de Joden die geboren is? Want wij hebben Zijn ster in het oosten gezien en zijn gekomen om Hem te aanbidden.
9. En nadat zij de koning aangehoord hadden, gingen zij op weg. En zie, de ster die zij in het oosten gezien hadden, ging hun voor, totdat hij boven de plaats kwam te staan waar het Kind was.
10. Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde.

  1. Inleiding

Het verhaal van de wijzen uit het oosten (voortaan aan te duiden als magiërs) die in Jeruzalem verschijnen met hun wonderlijke verhaal over een ster sprak altijd sterk tot de verbeelding. De ‘ster van Bethlehem’ heeft dan ook heel wat pennen in beweging gebracht en tot allerlei speculaties geleid. Dat betreft niet alleen de vraag wat voor ster dat was, maar ook wie deze magiërs waren, waar ze nu vandaan kwamen en hoe ze boodschappen aflazen uit de sterren. Over deze laatste drie vragen gaat het in mijn bijdrage ‘Wijzen uit het Oosten’ elders.

Er verscheen inmiddels een stroom boeken, wetenschappelijke artikelen en theorieën om de ster en alles rond de magiërs te verklaren. In 2014 was er zelfs een internationaal congres in Groningen aan gewijd, waarover een flink boek verscheen.[1] Ook kwam steeds weer de vraag op of deze ster nu een bovennatuurlijk verschijnsel was, een goddelijk wonder, of een gewoon natuurverschijnsel.   

De moderne Schriftkritiek heeft het zich gemakkelijk gemaakt door te verklaren, dat het niet om een echte ster ging en dat het verhaal van de magiërs niet historisch is. Mattheüs zou de ster in het verhaal hebben ingevoerd om de belangrijkheid van Christus’ geboorte te onderstrepen. Dit naar het voorbeeld van geboorteverhalen van andere groten in de wereldgeschiedenis, zoals Alexander de Grote, keizer Augustus en Abraham (volgens een Joodse traditie). De verschijning van de ster is dan niet waar gebeurd, maar wel ‘waar’. Deze manier van Schriftuitleg wijzen we af. Wij gaan uit van de betrouwbaarheid van de Schrift en van werkelijke gebeurtenissen. Welke zijn dat?

 

  1. Wat zagen de magiërs in hun land en later in Bethlehem?

Volgens Mattheüs 2:2 zagen zij in hun eigen land een ster. Het Griekse woord aster kan echter zowel ster als planeet betekenen.[2] Het is alles aan het firmament behalve zon en maan. Magiërs kenden het verschil tussen sterren en planeten. Deze laatsten hebben immers ten opzichte van sterren afwijkende omloopbanen. Uit het woord aster zelf is dus niet eenduidig af te leiden of zij een ster of planeet bedoelen, maar verderop zal blijken dat en waarom zij een planeet bedoelden. Ze brachten deze in verband gebracht met een geboren Koning bij de Joden (‘Zijn ster’) en gaan daarom naar Jeruzalem. In Bethlehem zien ze dezelfde ster en zijn daarover zeer verblijd. Welke gegevens verschaft Mattheüs ons er precies over?

 

  1. De magiërs zagen de ster ‘in het oosten’. Met het oosten (Grieks: en te anatolé, enkelvoud) bedoelen ze niet hun woongebied. Dan hadden ze hun plaats of streek van herkomst genoemd. Het woord anatolé staat in de zin ook niet vooraan maar achteraan. Voor het Oosten als geografische aanduiding (de ‘Oriënt’) wordt bovendien het meervoud gebruikt (anatolon, als in 2:1). Omdat alle hemellichamen nu eenmaal in het oosten opkomen kan ook zo’n overtollige aanduiding niet bedoeld zijn. Evenmin zeggen ze enkel ‘wij hebben Zijn ster gezien’. Anatolé bedoelt dus iets toe te voegen. Nu kan het woord ook vertaald worden met dageraad, zonsopkomst, rijzen, opkomen, opgaan, opnieuw verschijnen. Er kan dus vertaald worden met ‘wij hebben Zijn ster zien opgaan’ (LV, NBV21), ‘zien opkomen’ of ‘Zijn ster gezien in haar opgang’. Dat betekent, dat de magiërs net voor zonsopgang aan de oostelijke horizon een ‘ster’ zagen die voor het eerst weer zichtbaar werd na een lange periode van afwezigheid (heliakische opkomst). Nu komt anatolé niet voor in de context van astrologische of astronomische Griekse teksten, maar Mattheüs gebruikt alledaagse Griekse woorden en geen technische termen die magiërs gebruiken. Het lijkt er dus op, dat Mattheüs een heliakische opkomst in ‘lekentaal’ beschreef en dat ook in 2:9 herhaalt.
  2. Uit Mattheüs 2:9 blijkt, dat de magiërs in Bethlehem dezelfde ster zien als in hun land.
  3. De magiërs zijn dan blij verrast. Dat blijkt uit het woord ‘zie’ in 2:9 en de ‘grote vreugde’ in 2:10. Maar betekent dit dat de ster pas bij Bethlehem opnieuw en onverwacht verschijnt, na lange tijd van afwezigheid sinds haar ‘opgang’? Of waren ze ergens anders over verheugd?
  4. Vers 9 zegt verder: de ster ging hun voor.[3] Bewoog de ster dan als een gids mee met het wegverloop? En was dat vanuit het land van de magiërs naar Jeruzalem?[4] Of alleen van Jeruzalem naar Bethlehem? Waren ze daarom soms verheugd? Er staat een woord in de grondtekst dat werkelijk beweging impliceert. Ook het woord ‘totdat’ (totdat zij ‘kwam te staan’) staat er letterlijk en wijst eveneens op een voorafgaande beweging.
  5. Mattheüs 2:9 zegt dat de ster stond ‘boven waar het Kind was’. De meeste vertalingen hebben tussen ‘boven’ en ‘waar’ de woorden ‘de plaats’ toegevoegd. Dat staat niet in de grondtekst, vandaar dat het cursief gedrukt wordt of tussen haakjes geplaatst (SV). Omdat 2:11 zonder verdere uitleg ‘het huis’ noemt waar Jezus was stellen velen het zich zo voor, dat de ster precies boven dat huis stilstond. Maar is dat correct geïnterpreteerd?   

 

  1. Bovennatuurlijke ster?

Uit bovenstaande gegevens wordt traditioneel geconcludeerd, dat de magiërs in het oosten één ster aan het firmament zagen. Een bijzondere ster, die zij nooit eerder gezien hadden, ‘Zijn ster’. Maar omdat het niet in te zien is hoe een normale natuurlijke ster hen als een klein lichtpuntje aan het firmament op een bochtige weg naar Bethlehem kan voorgaan en in Bethlehem boven één huis kan stilstaan, moet deze ster een bovennatuurlijk, éénmalig verschijnsel zijn geweest. Een lichtje dat als een gids voor hen uitgaat naar Bethlehem en boven het huis waar Jezus was stil bleef staan. Dit alles als een wonder van God; om wellicht alleen deze groep magiërs te leiden.[5] God hield hun ogen dan wellicht zo, dat alleen zij dit zagen. Zo’n eenmalige ster vind je daarom nooit terug in astronomiesoftware.

Dit is sinds vele eeuwen de traditionele uitleg. Er zijn ook hedendaagse wetenschappers die hiervan uitgaan, zoals onder andere de Amerikaanse hoogleraar natuurkunde Donald DeYoung.[6] Ook de Amerikaanse natuur- en sterrenkundige dr. Danny R. Faulkner, schrijver van The Created Cosmos (2016) meent dit en stelt, dat het ontzettend lastig is om de beschrijving die Mattheüs van de ster geeft te combineren met één of ander astronomisch verschijnsel. Ook de natuurkundige dr. Aaron Adair meent, dat Mattheüs een bovennatuurlijke ster bedoelde, hoewel hij zelf het verhaal van de magiërs niet als historisch beschouwt.[7]

 

3.1 Bezwaren

De genoemde traditionele uitleg van een eenmalige bovennatuurlijke ster is begrijpelijk. Op geen andere wijze kon men in het verleden het voorgaan naar Bethlehem en stilstaan boven een huis van een ster verklaren. Toch kleven daaraan de volgende belangrijke bezwaren.

- Als in Mattheüs 2:9 een bovennatuurlijke ster is bedoeld, die gezien haar gidsfunctie onmogelijk aan het firmament kon staan (Kanttekening SV: ‘geen gewone ster des hemels’), dan is dat strijdig met de ster in 2:2 die aan de oostelijke horizon opging, net als andere sterren en planeten, en die dus werkelijk aan de hemelkoepel stond. Met andere woorden: ook in vers 9 ging het om dezelfde ster aan het firmament als in 2:2. Alleen lezen of begrijpen wij blijkbaar iets niet goed.

- Verder blijkt uit het verhaal zelf dat de magiërs helemaal geen ster als ‘gids’ nodig hadden om het huis te vinden waar Jezus was. In hun thuisland hadden zij na de ‘opgang’ van de ster zelf al geconcludeerd, dat er een Koning geboren was bij de Joden, dus in Israël. Jeruzalem konden ze zelf wel vinden. Ze konden echter niet weten in Bethlehem te moeten zijn. Dat krijgen ze via Herodes te horen. Bethlehem ligt maar circa 7 kilometer verderop naar het zuiden en kan eenvoudig gevonden worden. In dat kleine dorp hoeven ze slechts navraag te doen, bijvoorbeeld bij de stamoudste, om het huis te vinden waar Jezus is.[8] Ze hadden dus helemaal geen meebewegende ster nodig die hen als gids vanuit Jeruzalem naar Bethlehem en het huis van Jozef de weg wijst. Feitelijk is het Gods Woord dat hen in Bethlehem bij Jezus brengt en niet de ster of de astrologie. Dat is wellicht het grootste bezwaar tegen een bovennatuurlijke ster met een gidsfunctie. De vermeende gidsfunctie was immers juist het argument om in Mattheüs 2:9 aan een bovennatuurlijke ster te denken.

- Er is geen voorstelling van te maken waaruit de magiërs ineens konden concluderen om vanuit hun woonplaats achter een ster als gids aan te moeten gaan. Dat wordt nog lastiger als we bedenken, dat de ster alleen ’s nachts te zien was. Ze zouden dan alleen in het nachtelijk duister grote afstanden moeten afleggen! Dat is nauwelijks in te denken. Kwamen ze ook niet overdag in Jeruzalem aan waar ze hun vraag stelden aan omstanders?

- Naar de letter van Mattheüs 2:9 ging de ster de magiërs pas vooruit op weg naar Bethlehem of pas in Bethlehem zelf. De algemene voorstelling van magiërs op kamelen die vanuit hun land door de ster naar Jeruzalem worden geleid klopt dus sowieso niet. Maar ook als de ster hen enkel voorging vanuit Jeruzalem naar Bethlehem is het niet voor te stellen waardoor ze, toen het al donker was geworden, zouden kunnen begrijpen achter een klein lichtje aan te moeten gaan.

- Verder dringt de vraag zich op of de magiërs, als geroutineerde astronomen, niet zouden doorhebben, dat een klein lichtje, dat zich voor hen uit beweegt niet aan het firmament staat en zich niet gedraagt als normale ster? Zoiets zouden ze nooit eerder hebben meegemaakt. Ze zouden zo’n lichtje nooit identificeren met dezelfde ster zoals zij die eerder in het oosten gezien hadden aan het firmament. Uit niets blijkt, dat hun ogen gehouden werden dat ze dit niet doorhadden (als in Luk. 24:16) of dat zij verblind werden (als in Gen. 19:11 en 2 Kron. 6:18).

- Mattheüs geeft zelf opvallend genoeg geen hint dat het om een bovennatuurlijke ster ging of dat haar wonderlijke gidsfunctie de bijzondere leiding van God was.

 

  1. Een natuurlijke ster

Als het echter ging om een natuurlijke ster aan het firmament dan rijst de vraag wat in Mattheüs 2:9 dan wél bedoeld kan zijn met: ‘de ster die zij in het oosten gezien hadden, ging hun voor, totdat zij kwam en stond boven waar het Kind was’. In Mattheüs 2:2 ging de ster op aan de oostelijke horizon, zoals alle hemellichamen en stond ze dus even werkelijk aan de hemel als andere sterren. Hoe kon het dat een natuurlijke ster dan ‘voorging’, ‘kwam’ en stond’ als ze aan het firmament bleef staan?

Om de betekenis van deze drie woorden en van de vreugde van de magiërs in Mattheüs 2:10 te begrijpen is enig inzicht in astronomie nodig. Het gaat immers om magiërs die op zaken letten, waar andere mensen geen weet van hebben. Het is daarom te begrijpen, dat Mattheüs 2:9 een omschrijving van een verschijnsel geeft, dat het inzicht van magiërs weerspiegelt. Een niet ingewijde kan er dus makkelijk iets in lezen wat niet bedoeld is, terwijl de clou hem ontgaat. Het is overigens wel duidelijk, dat Mattheüs voor de woorden ‘voorgaan’, ‘kwam’ en ‘stond’ gewone Griekse woorden gebruikte, zoals eerder al gezegd, en geen technische termen die magiërs gebruikten. Of Mattheüs bekend was met astronomie en astrologie is niet bekend.[9]

Het lijkt mogelijk, dat Mattheüs het verhaal optekende uit de mond van Maria, dus uit de eerste hand. Dat kan ook na Pinksteren geweest zijn, toen zij nog met Johannes in Jeruzalem verbleef. Verder waren er nog de broers van Jezus die hier mogelijk later van afwisten. Het is dan begrijpelijk, dat wat de magiërs waarnamen, in gewone taal door Maria of andere bronnen is verteld, zoals zij het begrepen hebben. Begrijpelijk is ook, dat Mattheüs zich in eenvoudige taal heeft gericht op de gewone lezer van zijn tijd, die geen kennis had van astronomie.

Er is ook gedacht, dat Jozef of Maria de astronomische termen van de magiërs door taalproblemen en het ontberen van kennis van de astronomie niet hebben begrepen. Daardoor zou de verwoording in Mattheüs 2:9 geen recht doen aan de werkelijkheid. Maar in het Midden-Oosten werd overal Aramees en Grieks gesproken, zodat ze elkaar goed konden verstaan. Hoe een en ander ook zij, het gaat in Mattheüs 2:9 om waarnemingsbeschrijvingen, waarbij de tekst niet overvraagd moet worden. Aan Mattheüs 2:9 kan dus een gewoon natuurverschijnsel ten grondslag liggen. De Griekse grondtekst laat namelijk, anders dan DeYoung en Faulkner beweren, toch wel een andere, natuurlijke interpretatie van de ster toe dan van een bovennatuurlijke. Maar hoe verklaar je dan van een natuurlijke ster dat ze ‘voorging’, ‘kwam’ en ‘stond’ boven waar het Kind was?

 

4.1 Stilstaan als retrograde fase van een planeet

Mattheüs gebruikt het gewone woord aster, wat zowel ster als planeet kan betekenen. In Openbaringen 2:28 en 22:16 wordt met hetzelfde woord de Morgenster aangeduid, dat is de planeet Venus. Ook Paulus gebruikt dit woord in 1 Korinthe 15:41 als een aanduiding voor sterren én planeten (vandaar het verschil in helderheid; de planeten Venus en Jupiter stralen helderder dan de helderste ster Sirius). Planeten stralen als sterren, maar zonder twinkeling en hebben een afwijkende omlooprichting ten opzichte van sterren. Magiërs kenden dit onderscheid.

Sterren en planeten bewegen zich voor ons oog aan het firmament van oost naar west, net als de zon en de maan. Dat komt door de draaiing van de aarde. Maar ten opzichte van sterren lopen planeten van west naar oost en volgen ze andere banen omdat ze, anders dan sterren, net als de aarde om de zon heen draaien. Door onder andere verschillen tussen de omloopsnelheden en banen om de zon van de aarde ten opzichte van planeten, lijkt het echter soms alsof planeten tijdelijk achteruitlopen in hun baan, van oost naar west. Dat heet de retrograde fase. Retrograde betekent teruglopen, achteruit bewegen. Voor ons besef neemt de omloopsnelheid dan af totdat zij lijkt stil te staan (het eerste stationaire punt). Daarna loopt zij enige weken achteruit, totdat ze een tweede stationair punt heeft bereikt. Hierna gaat de planeet weer in haar oorspronkelijke koers van west naar oost verder. Op zich is dit verschijnsel niets bijzonders. De planeet Mercurius bijvoorbeeld heeft wel drie keer per jaar een retrograde fase. Magiërs konden alle fasen onderscheiden en voorspellen. Helemaal onderaan een voorstelling van de retrograde fase van de planeet Jupiter, die zich elke 13 maanden herhaalt.

Bij punt 1 beweegt Jupiter gewoon van west naar oost door de sterren, maar maakt later een lus en lijkt in de bocht een tijdje stil te staan, dat is de eerste stationaire fase van circa 12 tot 14 dagen. Babylonische magiërs noteerden het midden ervan als hét punt van stilstand, wat zij voorspelden in hun almanakken.

Na de stilstand loopt ze circa vier maanden terug (retrograde) richting de punten 2 en 3 en beweegt zich daarbij van oost naar west. Daarna maakt ze weer een lus en komt in de tweede stationaire fase van circa twee weken, waarbij ze weer stil lijkt te staan. Daarna hervat ze haar oorspronkelijke beweging van west naar oost, richting punt 4 en verder.

Het “stilstaan” van de ‘ster’ uit Mattheüs 2:9 wijst onmiskenbaar op de tijdelijke stilstand (stationaire positie) gedurende de retrograde fase van een planeet.[10] Hieruit weten we, dat de ’ster’ uit Mattheüs 2 geen ster maar een planeet was. Het lijkt daarbij vrijwel zeker dat het om de planeet Jupiter ging. Deze werd in de oudheid als de koningsplaneet beschouwd en valt qua helderheid na Venus het meest op. Venus valt echter om verschillende redenen af. Door uit te gaan van Jupiter worden de verschijnselen in Mattheüs 2:9 en 10 het beste verklaard. Jupiter is trouwens een bijzondere planeet. Hij is te klein om ster te kunnen zijn en te groot om een echte planeet te zijn. Het is een zogenaamde gasreus.

 

4.2 De ster ging voor, kwam en stond stil boven Bethlehem

Wat betekent nu het ‘voorgaan’, ‘komen’ en ‘stilstaan’? Traditioneel wordt gedacht, dat de ster als een lamp en gids voor de magiërs uitging, nadat ze uit Jeruzalem vertrokken waren totdat ze precies boven het huis waar Jezus was aankwam en toen stopte. Toch is dat zo niet bedoeld.

Het Griekse woord proègen (van het werkwoord proagó) kan behalve voorgaan ook voorafgaan, vooruit gaan en eerder gaan betekenen. Het heeft dan de betekenis van voorafgaan in tijd. Dat betekent het in 1 Timotheüs 1:18, maar vooral ook in Mattheüs 26:32 en 28:7. Jezus zegt daar tegen de discipelen dat Hij hen (na Zijn opstanding) voorgaat naar Galilea. Dat betekent niet, dat Hij hen visueel leidt op de weg naar Galilea, maar op een zeker moment in Galilea op hen wacht. Hij was er al toen de discipelen daar kwamen. Hetzelfde woord (proagein) wordt gebruikt in Mattheüs 14:22 waar Jezus de discipelen opdracht geeft om voor Hem uit te varen naar de overkant van het meer, terwijl Hij Zich pas veel later bij hen voegt.

Het voorgaan van de ‘ster’ slaat dus niet op de reis van Jeruzalem naar Bethlehem, alsof ze een gids was, maar op de periode waarin zij dag na dag sinds haar opgang meer naar haar hoogste positie aan het firmament was gerezen, de magiërs zo vooruit gereisd was en hen in stilstand opwachtte. Toen de magiërs in Bethlehem waren was de ster al op haar hoogste punt gekomen en stond zij stil (het midden van de eerste stationaire fase van 12 tot 14 dagen).[11] Hutchison wijst er op, dat het imperfect 'ging voor' geplaatst is vóór de twee werkwoorden met een aoristus, namelijk 'kwam' (Grieks elthòn) en 'stond' (Grieks, estathé) die beiden wijzen op een voltooide handeling. De verwondering van de magiërs was er dus niet voordat ze naar Bethlehem gingen of onderweg erheen, maar pas nadat ze daar aangekomen  waren.

De Naardense Bijbel vertaalt Mattheüs 2:9 dan ook zo: ‘en zie, de ster die zij in het oosten hebben gezien is hun vooruitgegaan (cursivering van mij, TvdB) totdat hij komt en blijft staan boven waar het jongetje is geweest’. Mattheüs 2:9 vermeldt dus eerst de positie van de ster en pas daarna in vers 10 dat de magiërs zich verheugden met zeer grote vreugde.

Eerst nog even aandacht voor de vraag waar de ‘ster’ nu boven stond. Letterlijk staat er ‘boven waar het Kind was’. Er staat dus niet ‘boven het huis’ of ‘boven de plaats’ waar Jezus was. Vertalers vullen dat zo cursief in, maar dat is nu juist niet de bedoeling! Het geeft alleen aan dat de ster (Jupiter) boven Judea, boven Bethlehem stond, waar het Kind was en de magiërs zich bevonden. Jupiter staat op zijn hoogste punt, ’s nachts om 5.00 uur, vrij hoog aan de hemel, bijna recht boven hun hoofd, op iets meer dan 2/3 hoogte (67,5°) richting het zenit.

 

4.3  Wat verklaart de grote vreugde van de magiërs?

Mattheüs 2:10 en 11 vermelden: ‘Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde. En toen zij in het huis kwamen, vonden zij het Kind met Maria, Zijn moeder, en zij vielen neer en aanbaden Het’. Het is verleidelijk om de verzen 9,10 en 11 als chronologische volgorde te zien. In werkelijkheid zullen ze er eerst zeker van geweest moeten zijn dat zij de te aanbidden Koning hebben gevonden. Hun vreugde zou anders voorbarig kunnen zijn. Het is daarom reëel om te veronderstellen, dat de magiërs overdag in Bethlehem aankwamen en het huis van Jozef en Maria na navraag gedaan te hebben vonden. Daar ontmoeten zij Maria en Jezus, de geboren Koning van de Joden. Maria kon bevestigen, dat haar Kind inderdaad Koning zal ‘zijn over het huis van Jakob tot in eeuwigheid en aan Zijn Koninkrijk zal geen einde komen’ (Luk. 1:33). Daarop aanbaden de magiërs Hem en gaven Hem hun geschenken.

Toen dat duidelijk was realiseerden zij zich, dat dit ook de dag was waarop de Koningsster Jupiter uitgerekend in die nacht zijn eerste stationaire fase had bereikt (of het midden van de stationaire fase van circa 13 dagen). De ‘ster’ (Jupiter) was in haar beweging gestopt en stond de magiërs als het ware al op te wachten. Hij was hen al om zo te zeggen vooruit gereisd. Daar komt bij, dat Jupiter juist die nacht ook zijn hoogste stand aan het zenit zou bereiken, zoals hierboven werd genoemd. Op dat moment was er geen andere ster of planeet waarmee zij een astrologische relatie had. Dat wil zeggen, dat de stilstand op het hoogste punt op dat moment het enige teken was, voor hun besef een bevestigende slotboodschap van hogerhand voor magiërs. Het stilstaan betekende voor hen: einde reis, bestemming bereikt, de geboren Koning gevonden. Dezelfde ster die ze in het oosten hadden gezien bevestigde nu ook in het westen, dat zij op de juiste plaats en bij de geboren Koning waren. Hun astrologische interpretaties klopten!

Nu wisten de magiërs uiteraard al van tevoren de datum van dit eerste stilstandpunt van Jupiter en de dag waarop deze planeet zijn hoogste punt aan het zenit zou bereiken (het tweede stationaire punt speelt voor hen geen rol). Maar de grote vreugde bestond hieruit dat zij juist op die dag, geheel onverwachts (zo precies hadden ze het nooit kunnen plannen) ook de geboren Koning vonden. Op die manier bevestigde de stationaire positie van Jupiter, die ‘boven’ de stad ‘hing’, als een teken de aanwezigheid van de Messias. Jupiter was op dat moment veruit het helderste object aan de hemel.

Wellicht vermaande God de magiërs in diezelfde nacht in een droom om langs een andere weg terug te keren. Zij hebben kennelijk de nacht in Bethlehem doorgebracht, zodat ze, voordat ze vertrokken, hun ervaringen nog aan Maria (en Jozef?) konden vertellen.

Conclusie: Een letterlijke lezing en verklaring van de ster als een natuurlijk fenomeen van de planeet Jupiter is dus niet onmogelijk of onbijbels, maar het meest aannemelijk.

 

  1. Waarom zochten de magiërs een koning bij de Joden?

5.1 Waaruit trekken magiërs conclusies?

Na de voorgaande verklaring van de verschillende verschijnselen die Mattheüs noemt blijft de vraag over op welke wijze de magiërs nu concludeerden dat er een Koning geboren is bij de Joden. Zij zagen volgens Mattheüs 2:2 een ‘ster’ die aan de oostelijke horizon opging en die werkelijk aan de hemelkoepel stond, zoals alle hemellichamen. Daar moet in dit geval iets bijzonders mee aan de hand geweest zijn, ze viel bij de magiërs op en daarom kwamen ze ook in actie. We weten uit de wijze waarop magiërs hemelverschijnselen interpreteerden, dat ze uit het verschijnen van één enkele ster zonder verder verband geen conclusies konden trekken. Hun kennis van de astronomie en hun wiskundige kennis was dermate groot, dat ze van tevoren al wisten welke hemellichamen er aan de oostelijke horizon zouden verschijnen. Ze voorspelden ook allerlei conjuncties. Het opkomen van de ster op zích kan voor hen geen verrassing zijn geweest, maar zij hadden wel meer ‘signalen’ nodig om met hun gangbare manier van uitleg van hemelverschijnselen te besluiten dat er een Koning bij de Joden is geboren. Hun interpretaties maakten zij o.a. aan de hand van standen van sterren en planeten onderling of in conjunctie en hun bewegingen ten opzichte van elkaar, waarbij ook de zon, de maan, sterrenbeelden, retrograde fasen en stationaire punten van belang waren.

In de loop der tijden zijn er veel pogingen ondernomen om te verklaren wat de ster was, hoe de magiërs begrepen dat er Koning bij de Joden was geboren en in welk jaar dat was. Enkelen ervan zijn al genoemd. Sommige theorieën werden heel bekend, andere minder. De meesten daarvan konden echter weerlegd worden vanwege fouten in astronomie-software, onjuiste of omstreden aannames of zwak bewijs. Soms betrof dat de theorie van een (super)nova of komeet.[12] Deze kunnen echter in geen enkel opzicht voldoen aan de woorden uit Mattheüs 2:9. Tussen 8 v.Chr. en 1 v.Chr. waren die er ook niet, voor zover uit de geschiedenis blijkt. Ondanks veel onderzoek zijn wetenschappers het niet altijd met elkaar eens over de vraag hoe magiërs concludeerden in Judea te moeten zijn voor de geboorte van een groot Koning.

Er zijn momenteel nog twee relevante, stevig onderbouwde theorieën, namelijk van de al genoemde wetenschappers Dwight Hutchison en George van Kooten. Daarover straks meer.   

 

5.2 Is Bileams profetie de informatiebron?

Er wordt vaak geopperd dat de magiërs wisten van de profetie van Bileam uit Numeri 24:7 ‘Er zal een ster voortkomen uit Jakob’. Zou hen dat via Daniël in Babel of via een van de vele Joden die daar waren blijven wonen, bekend kunnen zijn? Mattheüs noemt dit evenwel niet als vervulling van een profetie, wat hij elders wel vijftien keer doet en daar in zijn evangelie speciaal op uit is. De magiërs zelf verwijzen ook niet naar een profetenwoord en kennen ook de profetie van Micha 5:1 duidelijk niet. Bovendien, als vanuit hun positie (in het oosten) gezien een ster in Jakob opging, dan moest deze in het westen opkomen, wat onmogelijk is.

Mogelijk doelt de Joodse historicus Flavius Josephus (37-100 n.Chr.) ook op de profetie van Bileam in zijn De Joodse Oorlog, 6. Zeker is dat niet. Dat geldt ook voor de Romeinse consul en historicus Tacitus (56-117 n.Chr.) die in zijn Historiën 5.13 melding maakt van de toenmalige verwachting van de komst van een wereldheerser uit Judea. Hetzelfde vinden we bij Suetonius (69-140 n.Chr) in zijn Vespasianus 4.5. Verder waren er de Orakels van Hystaspes, dat is een verzameling profetieën die worden toegeschreven aan Hystaspes (7e eeuw v.Chr.), opvolger van de Perzische Zarathustra of Zoroaster (Grieks). Eén van de voorspellingen was dat er na de dood van Zoroaster een wereldredder, de Saoshyant zou verschijnen. Een messiasfiguur, die de wereld zou vernieuwen. Maar of dit voor de magiërs allemaal een rol speelde om te bepalen, dat er in Judea een koning is geboren met wereldwijde betekenis is zeer de vraag.

De profetie van Bileam werd overigens vervuld in de komst van koning David, hoewel zij in later tijd messiaans werd geduid. Hoewel er in de vroege kerk waren, die meenden, dat de magiërs deze profetie kenden en daarom naar Jeruzalem trokken, lijkt deze suggestie niet erg waarschijnlijk. De ‘ster in Jakob’ lijkt meer beeldspraak te zijn dan letterlijk bedoeld.

 

  1. Ten slotte: de twee actueelste theorieën

Veel wetenschappers menen, dat de leidende ‘ster’ de koningsplaneet Jupiter was. Dat is althans de beste mogelijkheid. Aan de hand hiervan zijn verschillende theorieën opgesteld over de vraag wat de magiërs deed bewegen naar Judea te gaan om een geboren koning te aanbidden. De twee actueelste theorieën die we eerder bedoelden zijn van:

 

6.1 De theorie van Dwight R. Hutchison

Zijn hypothese is beschreven in zijn MUL.BABBAR: The Messiah’s Star.[13] De nieuwste versie van 2024 is elders als PDF opgenomen. Een deel ervan kwam reeds in punt 4 aan de orde.

Hutchison gaat uit van de eerste verschijning van Jupiter op 29 juli 3 v.Chr. Volgens hem hebben de magiërs de ‘ster’ waarschijnlijk als een koninklijk teken geïnterpreteerd aan de hand van symbolische koninklijke astronomische verschijnselen in de tijd daarna, waarbij de focus van de koninklijke tekenen ligt op Jupiter (koningsplaneet), Regulus (koningsster), de zon en de maan in verschillende conjuncties van zomer 3 v.Chr. tot eind 2 v.Chr. Deze liep uit op Jupiters eerste stationaire punt rond 28 december 2 v.Chr. als laatste verschijnsel dat voor de magiërs interessant was. Dit kwam onder sub 4 aan de orde.

De magiërs verbonden deze Babylonische astronomie vervolgens met de Messiasverwachting van de Joden. Er woonden honderdduizenden Joden in enkele van de grootste steden van Babylonië, zoals Nehardea, Nisibis, Mahoza en andere. Deze werden volledig of bijna volledig bevolkt en onderhouden door Joden. Ook de bekende schriftgeleerde Hillel kwam daar rond de tijd van Jezus’ geboorte vandaan, hij overleed in Jeruzalem. De meest voor de hand liggende reden waarom de wijzen hun aandacht richtten op een Joodse Messias, was dat zij op de een of andere manier beïnvloed waren door het Joodse volk en/of de Joodse Geschriften, zoals het Boek van Henoch. Al eerder was  ook Daniël zowel aan het hof van de Babyloniërs als de Perzen. Zijn geschriften en die van andere profeten konden daar dus bekend en voorwerp van bestudering zijn. De Joodse verbanden worden duidelijk als men kijkt naar de Joodse opvattingen over de hemellichamen aan het firmament, de Joodse kalender en de gebeurtenissen in het firmament die plaatsvonden tussen 8/7 v.Chr. en 2/1 v.Chr. De magiërs zullen iets geweten hebben van de profetieën aangaande een komende rechtvaardige (tzedek) Koning van de Joden. De Joodse naam van Jupiter is Tzedek en betekent rechtvaardigheid of gerechtigheid. Het is in dit verband opmerkelijk, dat de magiërs na aankomst in Jeruzalem vragen naar de pas geboren Koning van de Joden. Zij lijken iets te weten van deze Joodse Messiasverwachting.

Hutchison gaat dus uit van het bezoek van de magiërs tijdens het eerste stationaire punt rond 28 december 2 v.Chr. Jezus zou dan volgens hem ongeveer een jaar eerder, eind december 3 v.Chr. of begin januari 2 v.Chr. geboren kunnen zijn. Hij gaat ook uit van 1 v.Chr. als Herodes’ sterfjaar. Een geboorte van Jezus in tweede helft 3 v.Chr. t/m eerste helft 2 v.Chr. past binnen de gegevens van Lukas en stemt redelijk overeen met veel kerkvaders uit de eerste eeuwen. Hutchisons verklaringen van het gedrag van de ster (voorgaan en stilstaan) en het jaartal van Jezus’ geboorte komen mijns inziens het meest overeen met de Bijbelse gegevens en de getuigenissen van tal van eerste-eeuwse kerkvaders. Zie daarvoor de bijdragen over de Datering van Jezus geboorte en de Datering van het sterfjaar van Herodes elders. De theorie van Hutchison heeft mijn voorkeur omdat deze inzichtelijker maakt waarom de magiërs een Joodse geboren koning (Messias) zochten.

 

6.2 De theorie van George van Kooten

De tweede theorie is afkomstig van George van Kooten.[14] Hij gaat er vanuit dat Mattheüs een historisch geloofwaardig verslag schreef. De magiërs waren volgens hem in de historische context van toen Parthische geleerden en astrologen uit het huidige Irak, die nauw verbonden waren met de Chaldeeën, de astronomen. Zij waren onderdeel van een Parthische delegatie, die om politieke redenen (magiërs waren de koningsmakers voor de Parthen) vanuit Syrië poolshoogte kwamen nemen in Jeruzalem om de geboren Koning te aanbidden.

Recent onderzoek toonde aan dat astrologische systemen die licht werpen op de vraag waarom de magiërs naar Jeruzalem gingen niet voorkomen in de Mesopotamisch-Babylonische astronomie en astrologie, maar dat ze er beschikbaar kwamen met de komst van de Griekse astronomie. De taal- en oudheidkenner Stephan Heilen liet op het congres in Groningen zien dat deze Grieks-Romeinse astrologie interpretatiemodellen heeft die begrijpelijk maken wat er gebeurde.[15] Deze is het uitgangspunt voor de theorie van George van Kooten, die stelt dat de Grieks-Romeinse astrologie in de eerste eeuw de norm was, ook in het Oosten. Binnen dat systeem stond het sterrenbeeld Ram voor Syrië, waaronder Judea.[16]

De ‘ster’ (Jupiter) die de wijzen zagen is onderdeel van een bijzonder fenomeen in de ochtend van 17 april 6 v.Chr. Het gaat om een constellatie van de toen bekende vijf planeten (waaronder Jupiter), zon en maan op één lijn in het sterrenbeeld Ram. Deze constellatie met Jupiter (de koningsplaneet) in het teken Ram werd volgens de Grieks-Romeinse astrologische theorie direct geïnterpreteerd als het teken dat er in Judea een machtige nieuwe koning was geboren. Dit is een zeer zeldzaam fenomeen, dat zich maar eens in de circa 3000 jaar voordoet. Het werd destijds beschreven door Griekse astronomen zoals Ptolemaeus (87-168 n.Chr.).

Ook deze theorie verklaart het stilstaan van de ster als het stationaire punt gedurende de retrograde fase van Jupiter. Overigens erkent hij dat zijn theorie nooit 100% te bewijzen is, tenzij het dagboek van de magiërs ooit wordt gevonden.....

Als geboortejaar van Jezus gaat deze theorie dus uit van 6 v.Chr. Verder wordt 4 v.Chr. als het sterfjaar van Herodes beschouwd. Dit laatste is nog altijd de wetenschappelijke consensus, hoewel er steeds meer wetenschappers zijn die 1 v.Chr. als Herodes’ sterfjaar beschouwen. Zie daarvoor mijn beide genoemde bijdragen over de datering. Lukas’ vermelding dat Jezus ongeveer dertig jaar was vlak na het jaar 29 n.Chr. (dat is het vijftiende jaar van de regering van Tiberius) betekent dat Hij toen circa 35 jaar was als hij geboren is in 6 of 5 v.Chr. en ongeveer 38 jaar was bij de kruisiging in bijvoorbeeld 33 n.Chr. Deze hogere leeftijden worden meestal verklaard door Lukas’ opmerking ‘ongeveer’ dertig jaar ruim te nemen. Omdat Mattheüs 2 in zichzelf niet strijdt met Lukas’ chronologie hoeft Jezus’ geboortejaar 6 v.Chr. of 5 v.Chr. overigens theoretisch niet noodzakelijk ten koste te gaan van Lukas chronologie in Lukas 3:1,2,23.

Die weg kiest Van Kooten echter niet. Hoewel Mattheüs zelf geen enkel dateringsgegeven noemt, wordt het buitenbijbels astronomisch fenomeen van 6 v.Chr. het prevalerend ijkpunt voor de correctheid van Lukas’ chronologie. Hij meent dat Lukas (die zelf zegt alles nauwkeurig te hebben onderzocht) verschillende zaken niet correct weergeeft.[17] Dat betreft onder andere diens datering van Johannes’ eerste optreden en zijn vermelding van de volkstelling, die volgens hem niet rond Jezus’ geboorte maar pas in 6 n.Chr. door Quirinius werd gehouden.[18] De vraag blijft daarbij hangen of volgens hem Lukas de volkstelling, de reis van Nazareth naar Bethlehem vanwege die telling en het verhaal van de kribbe en de ‘herberg’ heeft gefingeerd. Als jaar van Jezus’ kruisiging gaat Van Kooten uit van 27/28 n.Chr. zodat Hij toen circa 33 jaar oud was.

Conclusie.

De twee theorieën verschillen nogal van elkaar. Dat betreft voornamelijk Jezus’ geboortejaar, de sterfdatum van Herodes, welke astronomische verschijnselen van belang waren, of de stilstand van Jupiter samenviel met het eerste of tweede stationaire punt, hoe de magiërs concludeerden dat het om een geboren Koning ging, hoe men die verbond met Judea enz.

Het is niet makkelijk de theorieën inhoudelijk op juistheid te beoordelen, maar wel blijkt, dat een natuurlijke verklaring van de Ster van Bethlehem binnen de Bijbelse gegevens mogelijk is en het meest voor de hand ligt.

VOETNOTEN 

[1] George van Kooten en Peter Barthel, The Star of Bethlehem and the Magi - Interdisciplinary Perspectives from Experts on the Ancient Near East, the Greco-Roman World, and Modern Astronomy, Brill, 2015.

[2] Het woord planeten dat de SV in 2 Kon. 23:5 noemt is niet juist. De HSV vertaalt terecht met sterrenbeelden, de zogenaamde dierenriem (Leidse Vertaling en Gispen c.s. in de Bijbelse Encyclopedie).

[3] De Statenvertalers wijzen in een kanttekening op de vuurkolom die het volk Israël voorging en leidde.

[4] Zo wordt het vaak voorgesteld in verhalen en afbeeldingen. W.G. van de Hulst in De Bijbelse Geschiedenissen: ’En elke avond flonkerde zij weer en elke avond verder’.

[5] SV kanttekening 11 bij Matth. 2:9 ‘Hieruit blijkt, dat zij geen gewone ster des hemels geweest is, maar een bijzonder geschapen licht’. Calvijn schrijft in zijn traktaat Advertissement contre lástrologie, quón apelle judiciaire, et autres curiositéz qui regnent auiourd’huy au monde (1549), ‘God heeft door een wonder een ster beschikt om de wijsgeren (…) te leiden en heeft haar de juiste koers voor hun reis gegeven, die niet past bij de universele beweging van de hemel…’ en ‘dit moet wel boven de natuur uitgaan’.

[6] ‘The conclusion is that the Star of Bethlehem cannot be explained by science! It was a temporary and supernatural light’ (op website https://answersingenesis.org).

[7] Aaron Adair, The Star of Bethlehem: A Skeptical View, Onus Books, Fareham, UK, 2013. Zie ook zijn hoofdstuk 3 van het in noot 1 genoemde boek, p. 43-84, noot 84. Daarin stelt hij, dat Mattheüs een fictief verhaal invoerde, omdat hij zijn evangelie pas in 70/80 n.Chr. schreef, toen getuigen zoals Maria al gestorven waren en de tijdsafstand te groot was. Geurt Henk van Kooten in Echo’s van het goede nieuws, 154,155 denkt ook aan circa 80 n.Chr. Anderen denken zelfs aan 90-110 n.Chr. De papyroloog C.P. Thiede dateert het evangelie op circa 70 n.Chr., maar Jakob van Bruggen en anderen op 50/65. Mattheüs kan echter al sinds hij Jezus’ discipel werd woorden van Jezus en andere informatie verzameld/genoteerd hebben. Peter Barthel, organisator van het congres, meent dat de vele details die Mattheüs vermeldt, op een historische gebeurtenis wijzen.

[8] Als zo’n groot, illuster gezelschap overdag in het kleine Bethlehem verschijnt trekt dat ongetwijfeld al snel veel bekijks. Als de magiërs ook hier hun vraag stellen waar de geboren Koning is, beseffen omstanders dat het om een nakomeling van David zou moeten gaan en zou de stamoudste geraadpleegd worden. Op gelijke wijze zullen ook de herders snel en eenvoudig Jezus gevonden kunnen hebben.

[9] Wel verondersteld door George van Kooten op www.rug.nl/news/2014/12/studium-generale-star-bethlehem.

[10] Te denken is aan Ivor Bulmer-Thomas The Star of Bethlehem, - A New Explanation – Stationary Point of a Planet, 1992 en Attorney F.H. Larsons film The Star of Bethlehem, 2007. Ook Michael R. Molnar in zijn The Star of Bethlehem, The Legacy of the Magi, New Brunswick, NJ, 1999, dacht aan retrograde beweging en stilstaan. Supernova’s en kometen kunnen daaraan om meerdere redenen niet voldoen.

[11] Een voorbeeld van deze theorie levert Dwight R. Hutchison in zijn boeken The Star of Bethlehem, Signs in the East and a Surprise in the West (2017), The Lion Led the Way, nu genaamd MUL.BABBAR: The Messiah’s Star (2024). MUL.BABBAR betekent ‘Witte Ster’, waarmee Jupiter is bedoeld. De hebreeuwse naam is Tzedek (gerechtigheid).

[12] De Britse theoloog en voormalig hoogleraar Colin R. Nicholl ging in The Great Christ Comet - Revealing the True Star of Bethlehem (2015) uit van een komeet boven Bethlehem. De staart wees precies het huis aan waar Jezus was. Hoewel de theorie knap is, werkt de praktijk niet. Wie tien meter opzij gaat staan neemt de staart al weer boven een ander huis waar. Het zou in 6 v.Chr. de grootste, helderste en langdurigste komeet ooit geweest zijn. Die zou geen mens ontgaan kunnen zijn, maar er is in historische documenten geen spoor van een waarneming bekend.

[13] Zie https://mulbabbar.com

[14] George van Kooten en Peter Barthel, The Star of Bethlehem and the Magi, Brill, 2015, 599-600,621. Zie ook Geurt Henk van Kooten, Echo’s van het goede nieuws; de evangeliën in context, toen en nu, KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht, tweede druk, januari 2026, 129 e.v.

[15] Steele en Heilen schreven resp. hoofdstuk 9 en 14 van The Star of Bethlehem and the Magi.

[16] Maar Heilen stelt (333) dat het onmogelijk is om vast te stellen welk land een hypothetische astroloog met Ram zou hebben geassocieerd. Veel landen worden aangewezen, maar Perzië en Syrië worden het vaakst genoemd. En verderop (339) schrijft hij, dat zelfs al zou er bewijs zijn dat Ram staat voor Juda het niet makkelijk is om astrologische geografie toe te passen bij het voorspellen van de geboorte van een koning. Er is geen enkele Hellenistische tekst die in de context van de astrologische geografie spreekt over de geboorte van een koning of enig ander mens.

[17] Zie zijn Echo’s, a.w., 212-218.

[18] Dit dilemma wordt elders besproken in mijn Datering van de beschrijving.

 


De retrograde loop van de planeet Jupiter (MUL.BABBAR)

T. van den Berg, 12-11-2026