De datering van Jezus’ geboorte

 

Wanneer is Jezus geboren?

Deze vraag heeft al velen bezig gehouden en tot talloze theorieën geleid. In elk geval is het zeker, dat de geboorte van Christus in één van de jaren 6 v.Chr. tot 1 v.Chr. van onze huidige jaartelling viel. Maar welk jaar nu precies? Zelf ga ik uit van ergens in de tweede helft van 3 v.Chr. t/m tweede helft van 2 v.Chr., omdat dit het meest aannemelijk lijkt en bovendien strookt met de Bijbelse gegevens die Lukas ons verstrekt. Daarover later meer. Maar met zekerheid valt er niets te zeggen. Geen enkele methode (zie onder) kan zekerheid bieden, het blijven theorieën al heeft de ene theorie meer de schijn van juistheid dan de andere. We komen er niet precies uit wanneer de beschrijving is gehouden, wanneer de ster verscheen, er blijft verschil van inzicht over Herodes' sterfjaar en we weten niet in welk seizoen of maand Jezus is geboren. We kunnen enkel Jezus' geboortejaar globaal benaderen, meer niet. 

 

Vijf methoden

Er zijn in hoofdzaak vijf methoden om Jezus’ geboortejaar te bepalen. Dat wil zeggen: om een globale indicatie daarvan te geven. Want al zou op elk van deze methoden een absoluut zeker antwoord gegeven kunnen worden, voorzien van onomstotelijk bewijs, dan nog blijven het slechts handvatten om het geboortejaar (en misschien maand) bij benadering te bepalen. Dan nog blijft het bij schattingen met een marge van maanden of een jaar tot anderhalf jaar. Welke vijf methoden zijn er?

1. Door na te gaan wat Lukas aan datering vermeldt. Ik ga hier verderop dieper op in.
2. Door na te gaan wat Johannes aan datering vermeldt. Ook hierop ga ik verderop in.  
3. Door na te gaan wanneer de beschrijving uit Lukas 2 plaatsvond. Een deel geleerden gaat uit van de bekende beschrijving uit 8 v.Chr. die dan misschien uitliep tot 6 of 5 v.Chr. Anderen denken aan een mogelijke beschrijving ergens in 3 v.Chr. of 2 v.Chr. in het kader van o.a. keizer Augustus’ ambtsjubileum in 2 v.Chr. Deze theorieën worden beschreven in de bijdrage over de beschrijving. Hun verschil wordt mede bepaald door de vraag wanneer Herodes is gestorven (4 v.Chr. of 1 v.Chr. - zie punt 4).
4. Door na te gaan wat de Ster van Bethlehem was en wanneer deze verscheen. Zie hiervoor de bijdragen over de wijzen en de ster van Bethlehem.
5. Door na te gaan wanneer Herodes is gestorven. De mainstream geleerden ging altijd uit van het jaar 4 v.Chr. Jezus is geruime tijd daarvóór geboren en zo komt men op het jaar 5 v.Chr. uit als Zijn geboortejaar. Sommigen noemen zelfs 6 of 7 v.Chr. Het jaar 5 v.Chr. geldt overigens als formele wetenschappelijke consensus, die dan ook doorgaans in publicaties wordt genoemd. Een steeds grotere groep geleerden ziet echter tegenwoordig in dat het aannemelijker is, dat Herodes begin 1 v.Chr. is gestorven. Jezus’ geboortejaar kan dan ook 2 of 3 v. Chr. zijn. Onder de bijdrage ‘Herodes’ sterfjaar’ ga ik er nader op in.

 

Welke maand en dag?

Er zijn niet alleen verschillende methoden bedacht om aan de hand van de gegevens bij Lukas het jaar van Jezus’ geboorte te bepalen, maar ook in welke maand of op welke dag dat was. De methode die het meest houvast schijnt te bieden is de volgende.

In Lukas 1:5 wordt vermeld dat Zacharias van de afdeling van Abia was. Volgens 1 Kronieken 24:10 is dat de achtste van de vierentwintig dienstgroepen. Elke dienstgroep of afdeling deed een week dienst van sabbat tot sabbat (1 Kronieken 9:25, herhaald in 2 Kronieken 23:8). Volgens de Joodse geschiedschrijver Josephus was dit oude systeem in zijn tijd nog altijd in gebruik (Joodse Oudheden VII:365-366). Het hield pas op bij de verwoesting van de tempel in 70 n.Chr. Het verloop van de klassen van priesters was echter cyclisch binnen een jaar, d.w.z. dat elke afdeling twee keer per jaar diende.

Hieruit is al te zien, dat deze methode feitelijk niets zekers kan opleveren, omdat we niet weten in welke tijd van het jaar de engel Gabriël aan Zacharias of Maria verscheen. En we weten ook niet hoelang na Zacharias' terugkeer naar huis Elizabet zwanger werd. Verder zijn de zes zwangerschapsmaanden van Elizabet die de engel Gabriël noemde uiteraard een globale indicatie. Er zijn door enkele wetenschappers wel dienstroosters opgesteld, maar ook daarover heerst niet altijd eenduidigheid. Het enige dat we weten is dat Jezus ongeveer zes maanden na de geboorte van Johannes de Doper is geboren. Maar ook Johannes' geboortedatum kan niet achterhaald worden, dus ook niet wanneer Elizabet zwanger werd en zo ook niet wanneer Zacharias dienst deed in de tempel. Deze methode levert dus niets concreets op.  

 

Datering volgens Lukas

Lukas 3:1 In het vijftiende jaar van de regering van keizer Tiberius, toen Pontius Pilatus stadhouder was over Judea, Herodes viervorst over Galilea, zijn broer Filippus viervorst over Iturea en over het land Trachonitis, en Lysanias viervorst over Abilene, 2. onder de hogepriesters Annas en Kajafas, geschiedde het woord van God tot Johannes, de zoon van Zacharias, in de woestijn.

Lukas 3:23 En Hij, Jezus, was ongeveer dertig jaar toen Hij Zijn dienstwerk begon.

 

Het enige jaartal dat Lukas vermeldt is dat in Lukas 3:1 en 2, waar we lezen dat Johannes de Doper voor het eerst optrad in het vijftiende jaar van de regering van keizer Tibérius. Dat is van 19 augustus 28 n.Chr. tot 18 augustus 29 n.Chr. Maar als Lukas van de Romeinse kalender uitging, die bij januari begint, kan hij ook het hele kalenderjaar 29 n.Chr. bedoeld hebben.

Volgens Numeri 4:3,35,39,43,47 en 1 Kronieken 23:3 moesten priesters en Levieten de leeftijd van 30 jaar bereikt hebben voordat ze hun ambt ten volle mochten vervullen. Johannes was een Leviet, zodat we mogen aannemen dat hij zijn prediking (onderrichten van het volk is een priestertaak) begon toen hij 30 jaar oud was. Dat werd hij dus in 28 n.Chr. of in 29 n.Chr. Wanneer wij 30 jaar terugrekenen is Johannes in het eerste geval geboren in 3 v.Chr. en in het tweede geval in 2 v.Chr.

Dit moet ook wel, want Jezus werd gedoopt toen Hij 30 jaar was (begin van Zijn ambtelijke bediening) en Johannes was een half jaar ouder en moet toen ook 30 of inmiddels 31 jaar geweest zijn. Als Johannes op zijn vroegst in september van het jaar 28 is gaan preken en dat minstens enige maanden deed voordat ook Jezus Zich openbaarde, dan zal de doop van Jezus op zijn vroegst voorjaar 29 n.Chr. plaatsgevonden hebben. Hij was toen volgens Lukas 30 jaar en dat brengt ons bij een geboortejaar van 3 v.Chr. of 2 v.Chr. Dit laatste past ook bij een beschrijving in 3 of 2 v.Chr. met het oog op Augustus’ jubileum in 2 v.Chr. waarvoor hij vooraf de adhesie van al zijn onderdanen wilde. Het jaar 3 v.Chr. of 2 v.Chr. past bij de theorie dat Herodes is gestorven na de maansverduistering van 10 januari 1 v.Chr. en vóór Pasen 1 v.Chr.  

Gaan we uit van de Schrift als primaire bron, dan heeft deze jaartalbepaling de eerste keus. We zien dat ook terug bij sommige kerkvaders en vroege schrijvers. De Amerikaanse Nieuwtestamenticus en archeoloog Jack Finegan (1908-2000) maakte een chronologisch overzicht van een aantal van hen en rekende om in welk jaar volgens hen Christus is geboren. Ik geef dat hieronder weer, aangevuld met nog enkele eigen aanvullingen. Om het overzicht goed te begrijpen moet in ogenschouw genomen worden, dat Augustus' regeerperiode begon oktober 43 v.Chr. als Octavianus (dus gerekend vanaf het zogenaamde Tweede Triumviraat) en duurde tot zijn sterven in 14 n.Chr. op 76 jarige leeftijd.

 

130-202 Ireneüs van Lyon: 3/2 v.Chr. In zijn Adversus Haereses III: 21:3 (rond 170/180) plaatste hij de geboorte van Christus in het 41e jaar van de regering van keizer Octavianus (Augustus).

100-165 Justinus Martyr stelde rond 148/152, dat Jezus 150 jaar geleden geboren was (Apologia, I:46:1).

150-215 Clemens van Alexandrië: 3/2 v.Chr. Hij plaatste de geboorte van Christus 194 jaar voor de dood van Commodus op 31 december 192 n.Chr. (De Stromata I:21:145)

160-225 Tertullianus:  3/2 v.Chr. In zijn Adversus Judaeos, VIII:11:75 stelde hij Jezus’ geboorte vast in het 41e jaar van de regering van Augustus.

170-240 Julius Africanus 3/2 v.Chr. 

170-236 Hippolytus van Rome: 3/2 v.Chr. In 204 dateerde hij de geboorte op 25 december in het 42e jaar van de regering van Augustus (Commentaar op Daniel, IV:23).

185-253 Origenes: 3/2 v.Chr. In 231 dateerde hij de geboorte in het 41e jaar van de regering van Augustus, 15 jaar voor zijn dood (Homilie op Lukas, Lukas 3:1).

263-339 Eusebius van Caesarea: 3/2 v.Chr. In 325 dateerde hij het in het 42e jaar van Augustus' regering en 28 jaar na Cleopatra's dood in 29 augustus 30 v.Chr. (Historia Ecclesiastica I:5:2).

315-403 Epifanius van Salamis 3/2 v.Chr.

395-420 Paulus Orosius: 2 v.Chr. In 418 dateerde hij het in het jaar 752 van de stichting van Rome (Historiae adversum paganos VI:22.1).

480-580 Cassiodorus Senator 3 v.Chr.

Vrijwel allen gaan dus eveneens uit van 3 v.Chr. of 2 v.Chr. Finegan zelf plaatst de dood van Herodes in 1 v.Chr. en de geboorte van Jezus daarom in 3/2 v.Chr.

 

Wat betekent ongeveer 30 jaar?

Tenslotte nog aandacht voor wat Lukas in 3:23 bedoelde met ‘ongeveer’ dertig jaar. Wij zijn het gewend om schattingen van aantallen af te ronden op bijvoorbeeld vijf- of tientallen. Wij gebruiken het woord ‘ongeveer’ als we het werkelijke aantal niet precies weten. Als wij zeggen, dat iemand ongeveer dertig is, dan bedoelen wij dat niet exact, maar laten ruimte of hij 27 jaar is of misschien wel 32 of 33 jaar. Omdat Lukas ook zo’n (op tientallen) afgerond getal schijnt te noemen is er de verleiding om aan te nemen, dat Lukas Jezus’ leeftijd ook niet precies wist en de mogelijkheid open liet, dat Hij bijvoorbeeld 28 of 32 jaar oud was. Maar dat hoeft natuurlijk niet. Hij kan ook bedoeld hebben dat Jezus precies in de dertig jaar was. Een vergelijkend onderzoekje naar het gebruik van dit woord ‘ongeveer’ bij Lukas leert ons, dat hij dit woordje ook gebruikt als hij een nauwkeurig aantal bepaalt, of althans een redelijk nauwkeurig aantal.

In Lukas 1:56 (Maria bleef ongeveer drie maanden bij Elizabet) bedoelt hij zeer zeker geen twee en ook geen vier maanden. Hij bedoelt een aantal dagen meer of minder dan drie maanden. Als hij in Lukas 2:37 Anna’s leeftijd niet precies wist, had hij niet geschreven, dat zij ‘ongeveer vierentachtig’ was. Hij bedoelt hier dat Anna ergens in de vierentachtig jaar oud was. Hij noemt immers geen afgerond getal! Als hij in Lukas 23:44 zegt dat er vanaf ‘ongeveer de zesde ure’ duisternis was, dan bedoelt hij niet de vijfde of de zevende ure, maar een tijdstip net voor of vlak na de zesde ure. Meer voorbeelden vinden we in Lukas 9:14, 28 en 22:59. Het gaat dus steeds om een kleine marge rond het door hem genoemde getal. Het ligt dus voor de hand, dat Lukas in 3:23 bedoeld heeft, dat Jezus bij zijn eerste optreden ergens in de dertig jaar oud was.

Lukas kan daarmee gerefereerd hebben aan Numeri 4:3 waar we lezen, dat de dertigjarige leeftijd de leeftijd was waarop een ambtelijk optreden begon. Lukas heeft immers juist de doop vermeld, waarbij de Geest op Jezus neerdaalde. Al was Jezus geen Leviet, dit moment was wel het begin van Zijn ambtelijk werk als profeet en leraar, als Gezalfde (Messias). 

Conclusie: de vermelding dat Jezus 'ongeveer' 30 jaar oud was betekent echt 30 jaar of tegen de 31 jaar. Als Jezus dus in het jaar 28 n.Chr. 30 jaar werd, was Zijn geboortejaar 3 v.Chr. Als Hij in 29 n.Chr. 30 jaar werd was het geboortejaar 2 v.Chr. Anders gezegd: Jezus is geboren tweede helft van 3 v.Chr. tot en met tweede helft van 2 v.Chr.

 

Datering volgens Johannes 

Johannes 2:20 De Joden zeiden dan: Zesenveertig jaar is aan deze tempel gebouwd, en Ú zult hem in drie dagen laten herrijzen?

In strikte zin noemt Johannes in bovenstaande tekst geen datering van de tempelreiniging (Joh. 2:14,15). Lukas is de enige die, zoals we zagen, echt een jaartal noemt. Toch is geprobeerd om in deze tekst een aanknopingspunt te zoeken voor datering door aan te nemen, dat de Joden bedoelden dat het op het moment van de tempelreiniging zesenveertig jaar geleden is dat de tempelbouw begon.[1] Op grond van de Griekse grammatica zou het beter zijn te vertalen: ‘Deze tempel was zesenveertig jaar geleden gebouwd’. Als we ervan uitgaan dat de renovatie van de tempel door Herodes begon in 20/19 v.Chr. en anderhalf jaar duurde, dan kwam deze gereed in 18/17 v.Chr.[2] Tel hierbij zesenveertig jaar verder en we komen op het jaar 29/30 n.Chr. waarin de tempelreiniging plaats vond. Deze vond volgens Johannes immers vrij kort na Jezus’ eerste optreden plaats (deze betrof een andere dan die in Mattheüs 12:21 en parallelteksten), toen Hij volgens Lukas 30 jaar was. Dit laatste kan inderdaad correct zijn.[3] Teruggerekend kom je dan op een geboortejaar van Jezus van circa 2 v.Chr.

Toch is het de vraag of we de tekst zo moeten lezen. Het lijkt duidelijk de bedoeling van de Joden, dat ze de bouw van zesenveertig jaar vergelijken met de herbouw van drie dagen. Het gaat dus om de bouwtijd, niet om de vraag hoe lang geleden die bouw begon of voltooid werd. Die is immers in het kader van Jezus’ antwoord geheel niet relevant. Ook blijkt uit de tekst niet, dat het op dát moment precies zesenveertig jaar geleden is, dat de herbouw van de tempel begon. Deze zesenveertig jaar is dus moeilijk op te vatten als een dateringsgegeven.[4]

Voetnoten

[1] Zie hiervoor o.a.de  HSV-Studiebijbel, 1^e druk, 2024, Royal Jongbloed Heerenveen, 1590-1591. Verder ook Geurt Henk van Kooten in Echo’s van het goede nieuws, tweede druk, 2026, KokBoekencentrum Uitgevers, Utrecht, 282.

[2] Josephus, De Oude geschiedenis van de Joden, 15.380, 421.

[3] Jakob van Bruggen, Christus op aarde, J.H. Kok, Kampen, 1987, 93.

[4] P.H.R. van Houwelingen, Johannes, J.H. Kok, Kampen, 1997, 87.